Bronne vir die verhaal van Paulus se laaste jare
Ons moet onderskei tussen wat die Bybel uitdruklik sê en wat ons met goeie historiese gronde kan aflei. Albei is waardevol, maar dit is belangrik om eerlik te wees oor die verskil.
Die Bybel vertel nie vir ons wat ná Handelinge 28 gebeur het nie. Die rekonstruksie van Paulus se laaste jare kom uit 'n kombinasie van:
1. die Pastorale Briewe (1 Timoteus, Titus en 2 Timoteus),
2. die geskrifte van die vroeë kerkvaders,
3. en historiese afleidings.
Nie al die besonderhede is ewe seker nie.
Die belangrikste bron is eintlik Paulus se eie briewe.
Byvoorbeeld:
Titus 1:5
"Ek het jou op Kreta agtergelaat..."
Handelinge vertel nêrens dat Paulus ná sy gevangenskap op Kreta gewerk het nie. Die enigste besoek aan Kreta in Handelinge 27 was as 'n gevangene op pad na Rome. Daar was geen tyd om gemeentes te stig nie.
Die gevolgtrekking is dus dat Paulus ná sy vrylating weer Kreta besoek het.
1 Timoteus
Hier lees ons:
"Soos ek jou versoek het toe ek na Masedonië vertrek het, moet jy in Efese agterbly..." (1 Tim. 1:3)
Weereens pas hierdie reis nie in die kronologie van Handelinge nie.
Dus moes dit ná Handelinge plaasgevind het.
2 Timoteus
Hier sien ons 'n heel ander situasie.
Paulus is weer gevange geneem.
Hy verwag om tereggestel te word.
Hy sê:
"Die tyd van my heengaan het aangebreek."
(2 Tim. 4:6)
Hy vra Timoteus om na Rome te kom.
Hy noem mense soos:
● Titus in Dalmasië
● Tichikus in Efese
● Trofimus wat siek in Milete agtergebly het
● sy mantel in Troas
Al hierdie verwysings wys op reise wat nie in Handelinge voorkom nie.
Die oudste buite-Bybelse bron is 1 Clemens, geskryf omstreeks 95n.C.
Hy skryf van Paulus:
"...hy het die uiterste grens van die Weste bereik..."
In Grieks:
"to terma tēs dyseōs"
Baie historici verstaan dit as Spanje, omdat Spanje vir Romeine die uiterste westelike grens van die bekende wêreld was.
Maar dit is nie onomstootlik nie.
Sommige meen Clemens bedoel bloot Rome.
Die meeste geleerdes dink egter dat Spanje waarskynlik bedoel word.
Hierdie dokument uit ongeveer 170n.C. sê uitdruklik dat Lukas nie Paulus se reis na Spanje beskryf het nie.
Dit is een van die redes waarom baie historici meen Paulus hét wel Spanje bereik.
Die kerkhistorikus Eusebius (vierde eeu) skryf dat:
● Paulus ná sy eerste gevangenskap vrygelaat is;
● daarna weer sendingreise onderneem het;
● later weer gearresteer is;
● en onder Nero tereggestel is.
Hy steun waarskynlik op vroeër bronne wat vandag verlore is.
Verskeie kerkvaders aanvaar as vanselfsprekend dat Paulus ná sy eerste gevangenskap weer vry was.
Onder andere:
● Johannes Chrysostomos
● Hieronymus
● Eusebius
Hulle skryf egter almal baie later as Paulus se tyd.
Hieroor is daar redelike breë konsensus:
✓ Paulus is waarskynlik omstreeks 60–62n.C. in Rome in huisarres.
✓ Handelinge eindig sonder 'n veroordeling.
✓ Hy is waarskynlik vrygespreek.
✓ Daarna het hy weer sendingreise onderneem.
✓ Hy het Titus op Kreta agtergelaat.
✓ Hy het Timoteus in Efese agtergelaat.
✓ Later is hy weer gevange geneem.
✓ Hy het 2 Timoteus uit Rome geskryf.
✓ Hy is onder Nero, waarskynlik omstreeks 64–67n.C., onthoof omdat hy 'n Romeinse burger was.
Hier bestaan minder eenstemmigheid:
● Het Paulus werklik Spanje bereik?
● Het hy twee jaar daar gewerk?
● Het hy daarna weer na Klein-Asië teruggekeer?
● Is hy in Nikopolis gevange geneem of elders in Griekeland?
Die Nuwe Testament sê niks hiervan direk nie. Dit is rekonstruksies uit die Pastorale Briewe en vroeë kerkgeskiedenis.
Die inligting hier bo is saamgestel met behulp van ChatGPT